Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, mô hình nông lâm kết hợp (Agroforestry) đang được xem là hướng đi chiến lược giúp cân bằng giữa phát triển kinh tế nông nghiệp và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Đây là phương thức canh tác tiên tiến, tận dụng sự tương hỗ giữa cây trồng nông nghiệp, cây lâm nghiệp và vật nuôi nhằm tạo ra hệ sinh thái đa tầng, bền vững và có khả năng chống chịu cao.

Khái niệm mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp là hệ thống sử dụng đất trong đó cây thân gỗ (cây rừng, cây ăn quả, cây công nghiệp lâu năm) được trồng kết hợp với cây trồng nông nghiệp và/hoặc chăn nuôi trên cùng một đơn vị diện tích.

Theo định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), nông lâm kết hợp là “việc kết hợp có chủ đích giữa cây lâu năm với cây ngắn ngày hoặc vật nuôi. Mục đích tối ưu hóa lợi ích sinh thái, kinh tế và xã hội từ hệ thống sử dụng đất”. Điểm khác biệt của mô hình này so với nông nghiệp thuần túy là tính đa dạng sinh học cao, tận dụng tầng tán cây, giữ ẩm và cải tạo đất, cũng như tăng khả năng hấp thụ CO₂.

Cấu trúc cơ bản của mô hình nông lâm kết hợp

Một hệ thống nông lâm kết hợp thường bao gồm ba yếu tố chính:

• Thành phần cây lâu năm (lâm nghiệp): gồm cây gỗ bản địa, cây lấy gỗ, cây che bóng hoặc cây công nghiệp như keo, cao su, cà phê, hồ tiêu…
• Thành phần cây ngắn ngày (nông nghiệp): gồm lúa, ngô, đậu, khoai, rau màu, cỏ chăn nuôi… được trồng dưới tán hoặc giữa các hàng cây lâu năm.
• Thành phần chăn nuôi: có thể bao gồm gia súc, gia cầm hoặc thủy sản nuôi trong vùng có điều kiện phù hợp.

Sự phối hợp hợp lý giữa ba thành phần này giúp tạo nên chuỗi sinh học khép kín. Trong đó chất thải của loài này trở thành nguồn dinh dưỡng cho loài khác, làm tăng hiệu quả sinh thái và giảm chi phí đầu vào.

>> Xem thêm: Các Hoạt Động Phát Thải Khí Nhà Kính

Lợi ích của mô hình nông lâm kết hợp

Hiệu quả môi trường

• Giảm phát thải CO₂: Cây thân gỗ và cây lâu năm có khả năng hấp thụ và lưu trữ carbon lâu dài trong sinh khối và đất. Điều đó giúp giảm phát thải khí nhà kính.
• Chống xói mòn, bảo vệ đất: Tán cây giúp giảm tốc độ gió và nước mưa, ngăn rửa trôi dinh dưỡng.
• Tăng khả năng giữ nước và cải tạo đất: Lá rụng, phân hủy tạo mùn, giúp tăng hàm lượng hữu cơ trong đất.
• Tạo hành lang sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học. Góp phần duy trì cân bằng hệ sinh thái.

Hiệu quả kinh tế

Mô hình nông lâm kết hợp tạo ra thu nhập đa tầng. Nhờ khai thác cây ngắn ngày (thu nhập nhanh) và cây lâu năm (thu nhập ổn định, giá trị cao). Đặc biệt, trong giai đoạn đầu khi cây rừng chưa khép tán, việc trồng xen cây nông nghiệp giúp nông hộ tận dụng đất và giảm áp lực tài chính.

Ngoài ra, mô hình còn giúp người dân đa dạng hóa nguồn thu, giảm rủi ro do biến động giá nông sản hoặc thiên tai. Góp phần xóa đói giảm nghèo bền vững.

Hiệu quả xã hội

Việc áp dụng mô hình nông lâm kết hợp tạo cơ hội việc làm tại chỗ, hạn chế di cư lao động. Đồng thời gắn kết cộng đồng trong hoạt động bảo vệ rừng và phát triển sinh kế. Bên cạnh đó, mô hình này còn thúc đẩy bình đẳng giới. Khi phụ nữ có thể tham gia tích cực vào các khâu trồng trọt, thu hái và chế biến.

Mô hình nông lâm kết hợp trong ứng phó biến đổi khí hậu

Nông lâm kết hợp được xem là giải pháp thích ứng và giảm thiểu khí nhà kính hiệu quả trong lĩnh vực nông nghiệp. Các nghiên cứu cho thấy, một hecta đất áp dụng nông lâm kết hợp có thể hấp thụ từ 3 – 12 tấn CO₂ mỗi năm. Tùy cấu trúc loài và mật độ trồng.

Tăng khả năng thích ứng sinh thái

Nhờ đa dạng cây trồng và tầng tán, hệ thống này có khả năng chống chịu tốt hơn với hạn hán, sâu bệnh và biến động thời tiết.

Cây thân gỗ giúp điều hòa vi khí hậu, giảm nhiệt độ đất, duy trì độ ẩm và giảm rủi ro mất mùa.

Góp phần vào cam kết Net Zero

Trong bối cảnh Việt Nam hướng đến mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050. Việc mở rộng mô hình nông lâm kết hợp là giải pháp quan trọng giúp tăng hấp thụ carbon tự nhiên (natural carbon sink) và giảm phát thải từ đất nông nghiệp. Đây là hai yếu tố được xem là trụ cột trong chiến lược giảm phát thải quốc gia.

Định hướng phát triển mô hình nông lâm kết hợp ở Việt Nam

Để phát huy hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

• Xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ quy hoạch nông lâm kết hợp phù hợp với điều kiện sinh thái từng vùng.
• Tăng cường nghiên cứu, chuyển giao công nghệ canh tác tiên tiến. Ví dụ: trồng xen theo đường đồng mức, tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm, đo hấp thụ carbon.
• Áp dụng cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ carbon tự nguyện (VCM) để khuyến khích nông dân mở rộng mô hình.
• Đào tạo và nâng cao năng lực cộng đồng. Tạo mạng lưới hợp tác xã nông lâm kết hợp gắn với chuỗi giá trị bền vững.

>> Xem thêm: Các Nguồn Phát Thải Khí Nhà Kính

Kết luận

Mô hình nông lâm kết hợp giúp tăng năng suất sử dụng đất, đa dạng nguồn thu. Đồng thời đóng góp quan trọng trong giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong kỷ nguyên kinh tế xanh và trung hòa carbon, mô hình nông lâm kết hợp không còn là giải pháp địa phương, mà là hướng đi chiến lược cho nền nông nghiệp bền vững, gắn kết con người với thiên nhiên. Từ đó mở ra cơ hội phát triển dài hạn cho các thế hệ tương lai.

CÔNG TY CỔ PHẦN VẬT TƯ KHOA HỌC KỸ THUẬT – LASI 

• Trụ sở: LASI Building, 345 Kim Mã, Giảng Võ, Hà Nội
• VP Hà Nội: 62 Nguyễn Khang, Yên Hòa, Hà Nội
• VP Cần Thơ: 01 Đường B16, KDC 91B, Tân An, Cần Thơ
• Hotline: 094 200 6566 – (84-24) 3771 2880
• Email: Info@lasi.com.vn