Khai thác IUU là hoạt động khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, có thể gây suy giảm nguồn lợi hải sản, ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển và làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động xuất khẩu thủy sản. Tại Việt Nam, công tác chống khai thác IUU tập trung vào quản lý đội tàu, kiểm soát hoạt động khai thác, giám sát hành trình, ghi chép nhật ký và truy xuất nguồn gốc thủy sản. Đây là những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ nguồn lợi biển, nâng cao tính minh bạch của ngành thủy sản và đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Khai thác IUU là gì?

IUU là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Illegal, Unreported and Unregulated Fishing, nghĩa là khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Khái niệm này được định nghĩa trong Kế hoạch hành động quốc tế về IUU (IPOA-IUU) của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) và được EU áp dụng trong Quy định (EC) số 1005/2008.

Ba nhóm hành vi trong khai thác IUU được hiểu như sau:

• Illegal – Khai thác bất hợp pháp: Khai thác vi phạm pháp luật của quốc gia hoặc vi phạm biện pháp quản lý của tổ chức nghề cá khu vực (RFMO). Ví dụ: không có giấy phép, khai thác trong vùng cấm hoặc mùa cấm, dùng ngư cụ bị cấm, đánh bắt loài nguy cấp, vi phạm vùng biển nước ngoài.
• Unreported – Khai thác không báo cáo: Không khai báo, hoặc khai báo sai, thiếu với cơ quan quản lý về hoạt động khai thác và sản lượng. Ví dụ: không ghi hoặc không nộp nhật ký khai thác.
• Unregulated – Khai thác không theo quy định: Khai thác ở vùng biển hoặc đối với nguồn lợi chưa có biện pháp quản lý, bảo tồn, theo cách không phù hợp với trách nhiệm bảo tồn nguồn lợi của quốc gia. Nhóm này cũng bao gồm tàu không quốc tịch, hoặc tàu mang cờ của quốc gia không phải thành viên RFMO, khai thác trong vùng do RFMO quản lý.

Theo Liên minh châu Âu (EU), khai thác IUU là vấn đề ảnh hưởng đến tính bền vững của nguồn lợi thủy sản, môi trường biển và sinh kế của cộng đồng ngư dân. Để ngăn chặn hoạt động này, EU ban hành Quy định (EC) số 1005/2008, thiết lập cơ chế phòng ngừa, ngăn chặn và loại bỏ khai thác IUU, trong đó có các biện pháp kiểm soát nguồn gốc thủy sản nhập khẩu. Quy định bắt đầu được áp dụng từ ngày 1/1/2010.

Trường hợp nào bị cho là khai thác thủy sản bất hợp pháp?

Căn cứ khoản 1 Điều 60 Luật Thủy sản 2017 quy định 14 hành vi bị coi là khai thác thủy sản bất hợp pháp, có thể được chia làm 4 nhóm: 

Nhóm 1 – Vi phạm giấy phép, vùng và thời gian khai thác:

1. a) Khai thác thủy sản không có giấy phép;
2. b) Khai thác thủy sản trong vùng cấm khai thác, trong thời gian cấm khai thác; khai thác, vận chuyển thủy sản cấm khai thác; khai thác loài thủy sản có kích thước nhỏ hơn quy định; sử dụng nghề, ngư cụ khai thác bị cấm;
3. c) Khai thác trái phép loài thủy sản thuộc Danh mục loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm;

d) Khai thác thủy sản vượt sản lượng theo loài, khai thác sai vùng, quá hạn ghi trong giấy phép;

Nhóm 2 – Vi phạm vùng biển nước ngoài và vùng biển quốc tế:

1. d) Khai thác thủy sản trái phép trong vùng biển thuộc quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực, quốc gia và vùng lãnh thổ khác;
2. n) Sử dụng tàu cá không quốc tịch hoặc mang quốc tịch của quốc gia không phải là thành viên để khai thác thủy sản trái phép trong vùng biển quốc tế thuộc thẩm quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực;
3. o) Sử dụng tàu cá để khai thác thủy sản không theo quy định về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong vùng biển quốc tế không thuộc thẩm quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực.

Nhóm 3 – Vi phạm về giám sát, nhật ký và báo cáo:

1. i) Không trang bị hoặc trang bị không đầy đủ hoặc không vận hành thiết bị thông tin liên lạc và thiết bị giám sát hành trình theo quy định;
2. m) Không ghi, ghi không đầy đủ, không đúng, không nộp nhật ký khai thác thủy sản, không báo cáo theo quy định;

Nhóm 4 – Cản trở thực thi và hợp thức hóa thủy sản bất hợp pháp:

1. e) Che giấu, giả mạo hoặc hủy chứng cứ vi phạm quy định liên quan đến khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản;
2. g) Ngăn cản, chống đối người có thẩm quyền thực hiện kiểm tra, giám sát sự tuân thủ các quy định về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản;
3. h) Chuyển tải hoặc hỗ trợ cho tàu đã được xác định có hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp, trừ trường hợp bất khả kháng;
4. k) Không có Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định;
5. l) Tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập, chuyển khẩu, quá cảnh qua lãnh thổ Việt Nam thủy sản, sản phẩm thủy sản có nguồn gốc từ khai thác thủy sản bất hợp pháp.

Nắm rõ và tuân thủ các quy định này giúp ngư dân, chủ tàu và doanh nghiệp thu mua, chế biến tránh rủi ro pháp lý, đồng thời bảo vệ uy tín chung của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

>> Xem thêm: Chống Khai Thác IUU – Bảo Vệ Nguồn Lợi Thủy Sản Bền Vững

Mức xử phạt đối với hành vi khai thác IUU

Từ ngày 18/8/2026, vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản được xử phạt theo Nghị định số 246/2026/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản, Nghị định này thay thế Nghị định 38/2024/NĐ-CP và Nghị định 301/2025/NĐ-CP, đồng thời tăng mức phạt với nhiều hành vi liên quan đến IUU như vô hiệu hóa thiết bị giám sát hành trình, khai thác ngoài vùng biển được phép, khai thác không có giấy phép hoặc sai giấy phép.

• Mức phạt tiền tối đa với một hành vi vi phạm là 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức (gấp hai lần cá nhân).
• Với các vi phạm nghiêm trọng, chủ tàu cá có thể bị phạt từ 800 triệu đến 1 tỷ đồng. Ví dụ: dùng tàu từ 24m trở lên khai thác trên biển không có giấy phép hoặc giấy phép hết hạn; khai thác trái phép tại vùng biển nước ngoài.
• Ngoài phạt tiền, người vi phạm có thể bị tịch thu thủy sản, ngư cụ, tước quyền sử dụng chứng chỉ thuyền trưởng và phải áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả.
• Hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ví dụ: Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản theo Điều 242 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Hậu quả của khai thác IUU

Khai thác IUU gây ra nhiều hệ lụy đối với môi trường, kinh tế và hoạt động quản lý nghề cá.

• Suy giảm nguồn lợi thủy sản: Khai thác quá mức, đánh bắt sai quy định và sử dụng ngư cụ bị cấm có thể làm tổn hại hệ sinh thái, ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của các đàn cá.
• Rủi ro pháp lý: Tùy hành vi và mức độ vi phạm, cá nhân, tổ chức có thể bị xử phạt hành chính hoặc áp dụng các biện pháp xử lý khác theo quy định pháp luật.
• Gia tăng chi phí xuất khẩu: Yêu cầu kiểm tra hồ sơ, chứng minh nguồn gốc và xác minh lô hàng có thể làm tăng thời gian, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.
• Ảnh hưởng uy tín thủy sản quốc gia: Vi phạm IUU làm suy giảm niềm tin của đối tác quốc tế và gây khó khăn cho mục tiêu phát triển thị trường xuất khẩu bền vững.

Kết luận

Chống khai thác IUU là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ nguồn lợi biển, sinh kế ngư dân và thị trường xuất khẩu của thủy sản Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn quyết định gỡ “thẻ vàng” của EC. Tuân thủ quy định về giấy phép, vùng khai thác, giám sát hành trình, nhật ký và truy xuất nguồn gốc là nền tảng. Kết hợp với công nghệ giám sát và dữ liệu minh bạch, đây là con đường để xây dựng nghề cá có trách nhiệm, bảo vệ sinh thái biển và nâng cao uy tín thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Công ty Cổ phần Vật tư Khoa học Kỹ thuật – LASI cung cấp và tư vấn giải pháp thiết bị khoa học kỹ thuật, IoT, quan trắc và thu thập dữ liệu, trong đó có các giải pháp quan trắc môi trường nước cho nuôi trồng thủy sản. Doanh nghiệp có thể liên hệ LASI để trao đổi nhu cầu thực tế và tìm giải pháp phù hợp với mục tiêu dự án.

CÔNG TY CỔ PHẦN VẬT TƯ KHOA HỌC KỸ THUẬT – LASI 

• Trụ sở: LASI Building, 345 Kim Mã, Giảng Võ, Hà Nội
• VP Hà Nội: Lô 1-M1, Khu đô thị mới Yên Hòa, Yên Hòa, Hà Nội
• VP Cần Thơ: 01 Đường B16, KDC 91B, Tân An, Cần Thơ
• Hotline: 0979 195 515 – (84-24) 3771 2880
• Email: Info@lasi.com.vn